Galerij

Rouw, schaduw en schuld

manchester.png

  • Manchester by the Sea

Na het plotse overlijden van zijn broer Joe krijgt Lee Chandler, een klusjesman die een strijd voert met zijn verleden en innerlijke demonen, te horen dat hij het voogdijschap heeft gekregen over zijn neefje Patrick. Lee wordt zo verplicht om terug deel uit te maken van een leven en familie die hij voorgoed leek opgegeven te hebben.

Manchester by the Sea begint als traditioneel rouwdrama, maar scheurt alle bijbehorende verwachtingen aan stukken. Regisseur Lonergan bespaart niet op de somberte, maar er valt ook veel te lachen in dit loodzwaar drama.

Klusjesman Lee repareert je toilet, lamp of kraan. Zonder plichtplegingen, ongevoelig voor sociale codes. Een solitaire, mechanische man. Vrouwen die hem aanspreken, ’s avonds aan de bar, keert hij de rug toe. Mannen die hem aankijken, kunnen een klap krijgen. Mannen die hem niet aankijken ook. Is Lee een zonderling met afgestompt gemoed? Is het aangeboren of zelf gecreëerd?

Een telefoontje zet het drama in beweging: het is mis met Lee’s oudere broer, een hartkwaal. Eenmaal in het ziekenhuis, als de arts het overlijden meldt, neemt Lee dat nieuws in ontvangst als een weerbericht: o ja, oké. Verrassing: broer Joe (Kyle Chandler) heeft laten vastleggen dat Lee de voogd moet worden van zijn tienerzoon. En Lee is daar niet de meest geschikte persoon voor. Hij wil ook helemaal niet terug naar dat kustplaatsje Manchester, waar hij en zijn broer vandaan komen en zijn (kwalijke?) reputatie resteert: is dat dé Lee?

Manchester by the Sea neemt de kijker mee in de schaduw en schuld dat over deze levens hangt. En tegelijkertijd vis er veel humor, geput uit het onvermogen tot contact tussen Lee en zijn rouwende surrogaatzoon.

  • Manchester by the Sea is een Amerikaanse film uit 2016, geregisseerd en geschreven door Kenneth Lonergan. De hoofdrollen worden vertolkt door Casey Affleck, Lucas Hedges, Michelle Williams, Kyle Chandler en Gretchen Mol.
Galerij

Geleende tijd

borrowed-time

  • Het wonder van genade

Borrowed Time vertelt het ontroerende verhaal van een sheriff die nog altijd worstelt met een ongeval uit zijn jeugd. En op het moment dat hij het allemaal niet meer ziet zitten, vindt hij toch de kracht om door te gaan.

Het mooie westen

Het korte verhaal in Borrowed Time smaakt wel naar meer en zou een mooie opening zijn voor een (arthouse?) film over de ‘jonge’ sherrif en hoe hij gekomen is tot waar hij staat, letterlijk en figuurlijk.

Het kostte 5 jaar tijd om deze korte film van 6,5 minuut te maken. Maar hij is dan ook prachtig! De film Borrowed Time is van Pixar-medewerkers Andrew Coats en Lou Hamou-Lhadj.

Er is ook een “why we made Borrowed Time”-feature, die nog eens uitlegt wat de makers dachten toen ze deze short hebben gemaakt, hoe het verhaal geëvolueerd is en hoe ze gekomen zijn waar ze zijn.

Galerij

Uit regen in de drup

armoede.png

  • De logica van het hart is winstgevender

Ikzelf had het bericht niet opgemerkt. Het werd mij aangereikt door mijn Facebook-vriend Edo Paardekooper – Overman. Hij is onder meer actief voor de Landelijke Cliëntenraad Sociale Zekerheid (SUWI) en het Platform Minima Organisaties Haarlem e.o. (PMO). Hij heeft, wellicht mede daardoor, oog voor dit soort van zaken. Volgens het berichtje zelf was het een geweldige ontdekking. Grootser dan de relativiteitstheorie van wijlen Einstein bijvoorbeeld. Het is dan ook een gotspe dat de media er zo weinig aandacht voor hadden. Want laten we wel wezen, het is me een vondst!

Zonder boetes zijn mensen eerder uit de schulden. Ontdekte volgens het ronkende nieuwsbericht zorgverzekeraar CZ.  Zo blijkt dat mensen die schulden hebben niet geneigd zijn om die sneller af te lossen als je er steeds boetes bovenop stapelt. Wat wel werkt: het afsluiten van realistische betaalregelingen. CZ wist met dat inzicht de verliezen wegens wanbetalingen in vijf jaar tijd te halveren. Onbegrijpelijk dat wij dat niet eerder hebben gezien!

Onze wereld is “verdraaid”. Natuurlijke principes van de logica gaan verloren onder een lawine van onnatuurlijke management- en systeemlogica. Wij worden gegijzeld door wetten en regels en veronachtzamen de logica der dingen. Met het gevolg dat mensen vermalen worden en vastlopende in het steeds doller draaiende stelseldenken.

We denken zaken te kunnen beheersen door systemen in te voeren, maar het effect is het tegenovergestelde. De ‘illusie van houvast’ regeert ons denken en doen. De tragiek daarbij is dat we het vaak ook nog doen met de beste bedoelingen. Hoe tragisch. Hadden we, denk ik dan, soms maar wat minder beste bedoelingen.

Is er veel moeite voor nodig om je voor te stellen dat mensen die – door pech, domheid of stommiteit – in de schulden geraken niet geholpen zijn met boetes?  Het effect daarvan is geen oplossing, maar een verergering van het probleem. Moeten wij die schulden dan zomaar kwijtschelden? Nee, natuurlijk niet. Maar zeker is dat we het probleem ook niet mogen verergeren.

Toch doen wij dat dagelijks. Op kleine, individuele schaal, zowel in de geopolitieke wereld. Mensen en staten die hun portemonnee of begroting niet op orde hebben straffen wij met boetes. En, omdat wij ergens ook wel voorvoelen dat dit wellicht niet helemaal deugt, ontwikkelen wij een separaat systeem om de pijn te verzachten. Terwijl de ene hand slaat, geeft de andere hand.

Wij declameren als gulle gevers – ons eigen schuldgevoel afkopend – het recht op ondersteuning en spreken verontwaardigd schande over het feit dat veel te weinig mensen daarvan gebruik maken. Hierdoor – willen de berichten – blijven jaarlijks miljoenen euro’s liggen.

Wat is dan de oplossing? Hoe kunnen wij dit patroon doorbreken? Simpel. Door van rol te verwisselen. Door je te proberen voor te stellen wat het voor jou zou betekenen als jij aan de andere kant van de tafel c.q. het probleem zou zitten. Paradoxaal genoeg doen wij dat te weinig.

Het effect daarvan is nabijheid. Samen op de bank of aan de keukentafel gaan zitten en praten. Niet over de oplossing, maar over de oorzaak. Als wij de oorzaak kennen, kunnen wij nagaan wat er nodig is om die omstandigheid te beïnvloeden dan wel te wijzigen.

Nee, het is geen briljante oplossing. Wel een logische. Voor de duidelijkheid: een dergelijk rolwisseling is geen garantie voor succes, maar het patroon in stand is – zo leert de ervaring ons – in elk geval wel een garantie op ongeluk.

Samen stilstaan bij ‘de bedoeling’ dus. Ons afvragen wat de waarde is die wij voor elkaar kunnen en willen hebben. En wat daarin het meest wezenlijk is. Dat vraagt om denken en doen vanuit de leefwereld van mensen. Het hier en nu waarin mensen beslissingen nemen. De systeemwereld, met daarin alle afspraken die we maken om de leefwereld systematisch te laten verlopen, kan daarbij helpend zijn, maar nooit leidend. Beginnen dus bij de bedoeling en van daaruit de zin en onzin van de regel beoordelen. En, onszelf daarbij steeds de vraag stellend of wijzelf de mogelijke oplossing zouden accepteren.

Systemen moeten ondersteunend zijn, in plaats van leidend. Alleen dan kunnen wij anticiperen op de werkelijke wereld.  Mensen die het eenvoudig en dicht bij de mensen houden levert een win-winsituatie op. Leerde ook CZ, toen zij de systeemwereld losliet en terugkeerde naar de bedoeling.

Het stapelen van boetes en incassokosten maakt problematische schulden catastrofaal. Wil je echt wat doen? Echt vooropgaan in de strijd tegen schulden en armoede? Leg dan gewoon contact ‘om te informeren wat er aan de hand is’. Mensen lopen niet voor hun plezier achter met betalen. Gebeurt dat wel, dan moet je ze niet achternalopen met boetes, incassorekeningen en wat dies meer zij, maar meelopen op dat wat mogelijk is. Die logica, die van het hart en het verstand, is winstgevender. En daarmee ook een betere vriend dan welk stelsel of systeem ook.

Galerij

Nou, dat was het dan

zelfdoding.png

  • Wat doen we in onze samenleving verkeerd dat mensen deze stap zetten

Ik was als 15-jarige puber nog een bedplasser. Bedplassen is niet leuk, noch voor de ouders, noch voor de kinderen. Niet alleen vanwege al het ongemak, maar ook vanwege de schaamte. Sommige ouders maakt het soms wanhopig. Na een zoveelste ‘nat bed’ was ook mijn moeder ten einde raad. Tijdens een zoveelste preek beet zij mij – uit pure frustratie in mijn linkerarm. Haar tanden stonden diep in het vlees. En, zo herinner ik mij, ik heb toen tegen mijn moeder geroepen dat ik beter maar dood kon zijn….

Dezer dagen raasden de emoties van toen weer door mijn hoofd. De aanleiding? Zomaar een nieuwsbericht: “Meer zelfdodingen”, klonk het door de luidsprekers van mijn autoradio. “In 2015 hebben 1.871 mensen een einde aan hun leven gemaakt. Dat is het hoogste aantal ooit!” Op slag was ik weer dat jochie van vijftien…Ook, omdat diezelfde berichtgeving een andere traumatische ervaring uit mijn jeugd wakker kuste.

Het was in de zomer van 1971. Ik was leerling aan scholengemeenschap “Nebo Marienbosch” te Nijmegen. Aan het einde van een zoveelste schooldag fietsten wij als groepje leerlingen van school naar huis. We moesten stoppen voor de spoorwegovergang op d’Almarasweg. Terwijl wij wat met elkaar stonden te kletsen, stapt Geert – een van onze medeleerlingen – plots op zijn fiets. Als of hij zeggen wil “Nou, dat was het dan”, rijdt hij vlak voor de aanstormende trein de spoorwegovergang op… De klap was enorm. Geert kwam tientallen meters verder op de sporen terecht. En wij, wij waren in shock. Dat spreekt voor zich. Hij heeft het gewoon gedaan. Onder onze ogen. Als wilde hij wraak nemen op ons of iets waarvan wij niet wisten.

Geert was een slimme gozer. Zo op het eerste gezicht leek het hem allemaal voor de wind te gaan. Toch was hij – bleek achteraf – eenzaam. Ook zijn ouders worstelden daarmee. Desondanks kwam de zelfdoding van Geert – zoals (te) vaak totaal onverwacht. Wat mij altijd is bijgebleven is die zich altijd repeterende vraag: Hoe heb ik het niet kunnen zien?

Het verhaal van Geert staat niet op zichzelf. Weet ik uit een andere ervaring. Ik was 18 jaar. Werkte als broodventer bij een bakker in Nijmegen. Schuin tegenover de bakkerij waarvoor ik werkte, woonde een ogenschijnlijk gelukkig gezin. Dat beeld werd op een dag wreed verstoord; de 18-jarige zoon des huizes hing zichzelf in het ouderlijk huis op. De oorzaak? Hij dorst zijn ouders niet te vertellen over zijn homoseksuele gevoelens.

De meeste mensen die zelfmoord plegen – en dat gold destijds ook voor Geert, bleek achteraf – maken voor die tijd een periode door van problemen waarvoor zij uiteindelijk geen oplossing meer zien. Ze kiezen in eerste instantie niet direct voor de dood, maar voor de meest extreme en effectieve manier van het stopzetten van hun problemen.

Toch blijkt het moeilijk – zo niet onmogelijk – om de signalen hiervoor op te pikken. Weet ook wijlen mijn oom. Zijn vrouw, een zus van mijn vader, was van het levenslustige type. En, mede daardoor, een van mijn favoriete tantes. Zij was charmant ondeugend, kon ons kinderen met haar verhalen over een tandenfee onbedaarlijk laten lachen. Dat was voor ons tante Truus: uitgelaten, blij en vrolijk. Haar man, onze oom Ger – was haar alles. Maar die vrolijke tante, zo leerden wij later, kende een groot verdriet: ze kon geen kinderen krijgen. En op een dag trof oom Ger thuiskomend haar hangend in het trapgat aan.

Zelfdoding is ook vandaag de dag nog een beladen onderwerp. Rouwen over zelfdoding is mede daarom hard werken. Verdriet, angst, ongeloof, verwarring, boosheid en opluchting wisselen elkaar af. Daarnaast spelen nogal eens schaamte en zelfverwijt een rol. Soms zijn er zoveel vragen waar geen antwoord op komt. Alsof er een storm door je leven raast. De berichtgeving rondom zelfdoding brengt – zoals welhaast jaarlijks – ook deze keer dan ook weer de nodige deskundigen op het podium. Ook nu echter kwam er geen sluitend antwoord op de vraag “Wat doen we in onze samenleving verkeerd dat mensen deze stap zetten.”

Natuurlijk, uit diverse onderzoeken is ondertussen gebleken dat mensen die voor zelfmoord kiezen (als laatste oplossing) vaak een zware depressie hebben. En dat die depressie niet zelden tijdelijke van aard en (vaak) oplosbaar bleken. Desondanks kiezen mensen op het diepste punt van hun leven voor zelfdoding. En, er is daarvoor niet één verklaring. Dat irriteert. Niet in de laatste plaats als gevolg van de tendens en wens van ‘maakbaarheid’; van alles.

Een zelfdoding, en zeker een onverwachte suïcide, is zó ingrijpend en voor de omgeving zó nabij aan het eigen leven, dat het zoeken naar een verklaring vooral ook een poging is om de eigen verwarring daarover weer onder controle te krijgen. In het leven van alle dag, maar zeker in een situatie die ons leven overhoop zet en ons overrompelt, hebben we behoefte aan een verklaring en een ordening. We willen een logica voor de dingen die ons overkomen. Toch, zo heb ik geleerd, zullen we moeten aanvaarden dat die logica er niet altijd is. Juist de wezenlijke dingen van het leven – liefde, lijden en dood – onttrekken zich vaak aan logica. Zelfdoding trachten te begrijpen is vaak zo moeilijk dat wij de pleger liever of eerder veroordelen. Dat ook maakt zelfdoding tot een ramp; voor de zelfdoder en voor degenen die achterblijven. Want niemand wenst uiteindelijk dat het leven zo verloopt en zo eindigt. Je wilt iemand kunnen begrijpen, zijn beweegredenen kunnen ervaren. Meer nog dan dat echter, willen wij het kunnen voorkomen.

Dat is een mooie, nobele en menselijke trek. Waar wij ook moeten volharden. En tegelijkertijd, meen ik, zullen wij zelfdoding soms moeten accepteren. Gewoon, omdat wat wij zien als een nooduitgang voor anderen de poort naar de hemel is. En ja, die ‘wijsheid’ hielp mij uiteindelijk ook om de storm in mijn hoofd en gemoed tot bedaren te brengen.

De parabel van de Systeem Beheerder en de Manager

ballonvaart

Een man vloog in een heteluchtballon boven het land en besefte dat hij verdwaald was. Hij zag beneden een man lopen en daalde tot hij binnen gehoorafstand was. “Neem me niet kwalijk,” riep hij, “Kunt u mij misschien helpen? Ik heb mijn vriend beloofd hem een half uur geleden ergens te ontmoeten, maar ik weet niet waar ik ben?” De man beneden antwoordde: “Ja. U bent in een heteluchtballon en zweeft ongeveer 10 meter boven de grond. U bevindt zich tussen de 40 en 42 graden noorderbreedte en tussen de 58 en 60 graden westerlengte.”

“U bent zeker een Systeem Beheerder” zij de man in de heteluchtballon. “Inderdaad” zei de ander, “maar hoe weet u dat?” “Nou”, zei de man in de ballon: “alles wat u zegt is technisch gesproken juist, maar ik heb helemaal niets aan die informatie. En al met al ben ik nog steeds verdwaald.”

De man op de grond zei: “U bent zeker manager?” “Dat klopt”, zei de man in de ballon, “maar hoe weet u dat?” “Eenvoudig. U heeft geen idee waar u bent. U weet al helemaal niet waar u naartoe gaat. U heeft iets beloofd terwijl u geen idee heeft hoe u die belofte moet waarmaken, en u verwacht dat ik uw probleem oplos. U verkeert nog steeds in dezelfde positie als voor wij elkaar ontmoetten, maar op een of andere manier is het nu ineens mijn schuld.”