OMG – Niet met open deuren slaan!

multiprobleem.png

  • De multi probleem overheid

“Het kan iedereen overkomen dat hij onzin vertelt; het wordt pas belachelijk als hij dat plechtig doet.” Het is een uitspraak van Michel Eyquem de Montaigne, Frans essaysit en filosoof (1533-1592). Ik moest er aan denken  toen ik op 7 augustus jl. in een van die vakbladen (weer) las dat er meer samenwerking nodig is bij hulp aan multi probleem gezinnen. “OMG,” dacht ik. “Daar gaan wij weer. Het is weer zomer en wij vervallen in oud nieuws!”

Het ministerie van Justitie en Veiligheid wil de aanpak van multiproblematiek in gezinnen verbeteren. Hiervoor wil het ministerie een domein overstijgende aanpak stimuleren. Als basis daarvoor brachten het Verwey-Jonker Instituut en RadarAdvies de huidige stand van zaken van onderzoek naar deze problematiek (voor de zoveelste keer!) in kaart.

Momenteel zijn in Nederland tussen de 75.000 en 116.000 gezinnen met problemen op meerdere gebieden. In de steden kampt 3,5% van de gezinnen met meerdere problemen, terwijl dat buiten de steden 1,5% van de gezinnen is. Een relatief groot deel van deze groep heeft een niet-Westerse migratie-achtergrond.

Multi probleemgezinnen ondervinden problemen van allerlei aard, zoals problemen bij de opvoeding, psychische problemen, en sociaaleconomische problemen. In veel gezinnen is er sprake van werkloosheid en schuldenproblematiek. Vaak zijn de gezinnen geïsoleerd en hebben ze een gebrekkig sociaal netwerk. Ook kan er sprake zijn van criminele activiteiten, of geweld binnen of buiten het gezin.

Deskundigen in het veld zijn het – al jaren! – eens over de opvatting dat de verschillende problemen in samenhang met elkaar aangepakt moeten worden. Hiervoor is het van belang dat ketenpartners (hulpverlenende organisaties, veiligheidsinstellingen, welzijnsinstellingen) samenwerken in een integrale aanpak. Hoezeer dit ook voor zich spreekt: het blijkt lastig om in de praktijk te verwezenlijken.

Het onderzoek had eerder een onthutsende dan onthullende uitkomst. Het is een schoolvoorbeeld van persvrijheid: de vrijheid om overal nieuws uit te persen. Zelfs als de boodschap al decennia oud is. De conclusies? De hulp aan multi probleemgezinnen moet beter. Er moet een domein overschrijdende aanpak komen waarin wordt gewerkt vanuit een gezamenlijke visie. In zogenaamde ‘social labs’ wordt hiermee geëxperimenteerd. De kennis die in het pilots wordt opgedaan moet worden ondergebracht in een kenniscentrum.

Uit het onderzoek komt naar voren dat bij de aanpak van de problemen eerst de basale levensbehoeften van een gezin op orde moeten zijn. Daarna kan pas worden begonnen met opbouwen. “Duh!,” roep ik dan. “Dat wist Maslow ons met zijn in 1943 gepubliceerde motivatietheorie al te vertellen.” Daarbij is een domein overstijgende aanpak essentieel. Waarbij ik denk: “Was dat niet de gedachte achter de grootste decentralisatieoperatie binnen het sociaal domein (2015) ooit?”

“Daar gaan we weer,” dacht ik dus . Hoeveel domkoppen van mijn tijd hebben – onder de reputatie van beleid en knapheid – dit inzicht al verschaft? En zullen ons de komende decennia dit inzicht op basis van duur onderzoek steeds weer opnieuw onder de neus wrijven? Ik neem u zeven jaar terug in de tijd. Maar kan u – op basis van veertig jaar ervaring binnen het sociaal domein – verzekeren dat dit ook in 1980 al gold. En waarschijnlijk ook in de jaren ver daarvoor.

‘Achter de voordeur is effectieve aanpak van probleemgezinnen’. Dat juichten de vakbladen in mei 2011. De methode is een effectieve aanpak van multi probleemgezinnen. Stelden zes gemeenten en betrokken professionals na een experiment van 2,5 jaar. “Bij deze aanpak stellen gemeenten per gezin één plan op en er wordt één regisseur aangesteld. Hierdoor komt er meer rust in de gezinnen en wordt de hulp beter op elkaar afgestemd.”

Inmiddels ben ik ervan overtuigd dat het grootste probleem van en voor multi probleemgezinnen de multi probleem overheid is (Zie ook  het onderzoeksrapport ‘Hemelse Modder’; maart 2013). De meeste van hun problemen hebben de multi probleem gezinnen niet zozeer aan zichzelf te danken, maar aan de overheid. Die grossiert in fouten, met voor deze gezinnen desastreuze gevolgen. De overheid en haar bondgenoten zorgen voor kafkaëske situaties. Een residentiële jeugdinstelling verwijdert een kind omdat het te veel drinkt en blowt, terwijl het daar is geplaatst omdat het te veel drinkt en blowt. Een gezin kan geen aanspraak maken op gemeentelijke schuldhulpverlening, omdat het korter dan vijf jaar geleden uit de Wet schuldsanering natuurlijke personen is gekomen. In afwachting van psychiatrische behandeling gaat een meisje voor twee weken naar een inrichting, om daar pas vijf maanden weer uit te worden vrijgelaten. In die periode heeft ze drie maanden platgespoten in een isoleercel gezeten, terwijl ze geen enkel misdrijf heeft begaan.

En weet u wat het ergste is? Mensen met multi problemen weten vaak heel goed zelf wat het probleem is en hoe ze het kunnen oplossen.

De transformatie in het maatschappelijk domein vraagt een andere manier van denken en vooral doen. Van iedereen. Van inwoners, vrijwilligers en professionals. Maar eerst en vooral toch van bestuurders en beleidsmakers. Zij dienen te stoppen met het verdonkeremanen van hun handelingsverlegenheid door steeds weer opnieuw dat te laten onderzoeken wat wij allang weten. Alleen dwazen herhalen dezelfde dingen steeds opnieuw, in de verwachting verschillende resultaten te verkrijgen.

Wat voor mij duidelijk is, is dat mensen – ook als ze veel problemen hebben – hun oplossing het liefste zelf willen regelen. Het gaat er dus niet om dat mensen niet zelfredzaam of verantwoordelijk willen zijn. Of dat we een ambtenaar de opdracht moeten geven om achter de voordeur van inwoners hun zelfredzaamheid te gaan stimuleren. Hun eigen kracht kennen ze al lang. Alleen de gereedschappen ontbreken vaak. Het gaat er juist om hoe wij als overheid en als professionals in de ondersteuning met de juiste gereedschappen goed aansluiten op wat mensen zelf al kunnen en graag willen. En ja, dat vraagt en heet maatwerk. En weet u hoe moeilijk dat is? Juist door een overkill aan beleid.

Ik wil bestuurders en beleidsmakers dan ook vooral vragen zich laten inspireren. Niet door het zoveelste onderzoek met dezelfde uitkomst, maar door de multi probleem gezinnen zelf. Laat u fascineren door de praktijk en trek daar uw lessen uit. Het zal u dwingen tot een fundamenteel andere benadering van hulpvragen. De bestuurlijke opgave is uit te gaan van de eigen kracht en regie van mensen. Dat veelt niet nog meer (nieuw) beleid of onderzoek.

Maatwerk vraagt ruimte voor de mensen die met de voeten in de modder staan. Daarom had en heb ik ook nooit een beleid; ik probeer gewoon elke dag mijn uiterste best te doen. Al kun je ook dat natuurlijk een beleid noemen.

Het gaf en geeft mij in ieder geval de ruimte om te doen wat werkt! Gewoon, omdat in moeilijke en hachelijke omstandigheden het stoutste beleid het veiligst is.

  • De auteur, Peter Paul J. Doodkorte, is als senior-adviseur verbonden aan Vondel & Nassau, een landelijk werkend adviesbureau voor sociaal domein en overheden.

 

Advertenties

Uw dienstwillige dienaar

jeeves1.png

  • Een handig eerbetoon aan de verdienste van doeners

Mensen met een complexe zorgvraag hebben moeite om passende zorg te krijgen. Zij moeten vaak ook langs verschillende loketten. Dat brengt veel bureaucratische rompslomp met zich mee en heeft als gevolg dat mensen slecht geïnformeerd zijn over keuzemogelijkheden en kosten van zorg. Dit blijkt uit het vierde Signaalrapport ‘Mensen zijn op zichzelf aangewezen. Dwalen tussen wetten en loketten’. Opgesteld door Ieder(in), NPCF, LPGGz, Per Saldo, KBO, PCOB, MEE NL, Mezzo, Kans Plus en het programma Zorg Verandert. Ik meen dat er een simpel antwoord mogelijk is: Jeeves.

Kent u Jeeves? Met de onsterfelijke butler Jeeves maakte is kennis dankzij de boeken van P.G. Wodehouse (Pelham (‘Plum’) Grenville Wodehouse (1881 – 1975). Jeeves bezit de intelligentie die verder aan het gehele mensdom ontbreekt. De rake antwoorden die hij bedenkt op problemen, bedenken wij te laat. Voor de meest onmogelijke situaties weet Jeeves a la minute een oplossing. Jeeves weet alles wat er gebeurd is, en alles wat er gebeuren zal. Wat jeeves niet weet, is de moeite van het opnoemen , niet waard. En daarbij beschikt Jeeves in ruime mate over moederlijke gevoelens. Dat klinkt gek, maar het is niet op een andere manier uit te drukken.

Ik stel dan ook voor om een nieuwe dienstverleningsorganisatie te starten: Jeeves, uw dienstwillige dienaar. Deze organisaties levert aan huishoudens die multi-problemen hebben zijn (of haar, want Jees is onzijdig, wat mij betreft) diensten.

Multi-probleem huishoudens vragen om alleskunners. Mensen die weten waar Abraham de mosterd haalt. Maar ook wie of wat hij moet inschakelen om het te bereiken doel gerealiseerd te krijgen. Voila! Dat is nu juist het kenmerk van een echte Jeeves.

Om misverstanden te voorkomen: Jeeves is – hoewel butler – niet het type van ‘u vraagt, ik regel”. Integendeel. Jeeves. Jeeves vindt het – net als de doorsnee Nederlander – onwenselijk dat mensen jarenlang balanceren op het randje van deelnemen aan de samenleving en sociale uitsluiting. Daarnaast walgt hij van de constatering dat er veel onnodig publiek geld wordt uitgegeven aan de zorg-, hulp- en dienstverlening aan deze mensen. Zijn inspanningen zijn dan ook gericht op een duurzaam resultaat. Bovendien is Jeeves op gepaste wijze ‘lui’. Hij doet zeker niet zelf wat hij anderen zelf kan laten opknappen. Hij concentreert zich op de regie op samenwerking. En, omdat Jeeves ook geen zin heeft in ‘bonnetjesaffaires’ of ander gedoe: hij mijdt ingewikkelde procedures en administratieve lasten. Hij vraagt niet om een vereenvoudiging van de regels, maar regelt het. Hiermee voorkomt hij “financieel gedoe” of stelseldiscussies. Hij laat overheden en uitvoerders meedenken en oplossen in plaats van aanhoren en doorschuiven.

Jeesves kortom, nodigt je als dienstwillige dienaar uit om je energie in te zetten op doen en doorpakken op basis van bestaande en/of onorthodoxe ideeën in plaats van energie te steken in nader onderzoek. Hij laat mensen de kennis, inzichten en ervaringen toepassen waarin ze sterk zijn. Brengt ze verder en legt verbindingen tussen mensen rond de mensen met en voor wie hij werkt. Bijvoorbeeld mensen die voor dezelfde uitdaging staan of hebben gestaan. De ervaring leert dat ze niet allemaal zelf het wiel hoeven uit te vinden.

Jeeves is naast een kwalitatief betere ook een kosten efficiënte oplossing. Bij huishoudens met meerdere, complexe problemen heeft het aanpakken van deelproblemen door allerlei goedbedoelende specialisten vaak geen – of op zijn minst onvoldoende – resultaat. Deze ‘multiprobleemhuishoudens’ kampen bijvoorbeeld met langdurige armoede, verslaving, huiselijk geweld, criminaliteit en opvoedingsproblemen. Ze veroorzaken soms overlast in de buurt. Bovendien hebben zij een zwak sociaal netwerk, waardoor ze gemakkelijk verder afglijden. Kinderen worden in zo’n situatie geblokkeerd in hun ontwikkeling, waardoor de kans op reproductie van de situatie erg groot is.

De praktijk heeft Jeeves geleerd dat in dergelijke situaties een integrale aanpak nodig is, waarbij problemen in samenhang en vanuit de eigen kracht van een gezin of huishouden worden aangepakt. Hij komt daarom letterlijk achter de voordeur, bespreekt de problemen met het gezin en coördineert de hulp die nodig is. En, niet geheel onbelangrijk: hij stuurt ook mensen de laan uit als hun inbreng niet bijdraagt aan de gevraagde oplossing. Jeeves mijdt daarmee ook symptoombestrijding. Hij pakt het probleem bij de wortel aan.

Gezinnen met veel problemen kosten de gemeenschap veel geld, terwijl ze niet altijd beter geholpen zijn. Zeker als de combinatie volwassen ggz-jeugdzorg-schulden voorkomt, is de kans groot dat de kosten oplopen boven de 100.000 euro per jaar. Het probleem rond deze huishoudens is dat de hulpverleners weliswaar werken volgens het principe ‘één gezin, één plan, één regisseur’, maar dat er geen sprake is van ‘één budget’. Dat is te doorbreken met een maatwerk-budget, waar ze mandaat over hebben. Daarmee, zo leert de praktijk, zijn zeer solide oplossingen tegen aanmerkelijk minder kosten te realiseren. Vraag dat maar eens aan Albert Jan (alias Jeeves) Kruiter.

Een bureaucratisch moratorium voor mensen met meerdere problemen is mogelijk. Als wij allemaal dienstwillige dienaars willen worden. Een persoonlijke bediende, die mensen helpen zichzelf uit de vele netelige situaties waarin zij terechtkomen. Veroorzaak door een mengeling van onhandigheid en stapeling van problemen. Wij kunnen hen op basis van goedhartigheid en een ouderwets gevoel voor ridderlijkheid en eer heel veel verder helpen.