Galerij

Net als de ander: meetellen en meedoen

armoede5.png

  • Een samenleving kan niet bloeien, als het grootste deel daarvan arm en ellendig is.

Eigenlijk, vind ik, moeten wij ons schamen voor de wijze waarop wij armoede bejegenen. ‘Effe geen cent te makken’, de tv-serie waarin het echtpaar Froger een maand lang ‘arm’ was, maakte heel wat los. Armoede is welhaast amusement geworden. Is dat wat er nodig is om armoede uit de taboesfeer te halen?

In ruim 40 procent van de meldingen die bij de Raad voor de Kinderbescherming (RvdK) binnenkomen omtrent ernstige zorgen over de situatie van een kind, speelt financiële problematiek van de opvoeders een rol. Deze vorm van armoede is naast psychische problematiek en verslavingsproblematiek een van de grootste risicofactoren voor kindermishandeling. Een soortgelijk signaal kwam de afgelopen week van de Nationale ombudsman over knelpunten van vrouwen in de vrouwenopvang. Vrouwen in de opvang (kunnen) onder de armoedegrens komen omdat de theorie van wet- en regelgeving (zak- en kleedgeld dan wel bijzondere bijstand) niet overeenkomt met de dagelijkse praktijk.

Armoede, zo leren ook deze berichten, is niet zelden een bron voor veel leed en zorg. De oorzaak ook van noodzakelijke zorg en aandacht. Desondanks lijkt het er op, dat wij meer aandacht hebben voor de gevolgen (kindermishandeling, huiselijk geweld, en wat dies meer zij. Anders gezegd: symptoombestrijding krijgt meer aandacht en geld dan oorzaakbestrijding. Dat komt, zo blijkt ook uit onderzoek, omdat de uitvoeringspraktijk van wet- en regelgeving rond sociale en financiële voorzieningen op het dagelijks leven van kwetsbare burgers in crisissituaties niet aansluit op dat wat werkelijk nodig is en helpt.

De verschillende vormen van mishandeling komen soms tegelijk voor. Verwaarlozing en mishandeling komen vaak tegelijk en in combinatie met andere vormen van huiselijk geweld voor, zoals geweld binnen het huwelijk. Naast de directe schade veroorzaken verwaarlozing en mishandeling problemen op lange termijn, zoals psychische problemen en drugs- of alcoholmisbruik.

Het risico van verwaarlozing of mishandeling wordt groter bij een mensen die alleenstaand zijn en weinig te besteden hebben, een drugs- of alcoholprobleem of een psychisch en psychiatrisch probleem hebben, zoals een gering gevoel van eigenwaarde of een persoonlijkheidsstoornis.

Armoede is allereerst een gebrek aan geld. Het betekent dat een huishouden (te) weinig geld heeft voor basisbehoeften zoals huur, gas, water en licht, voeding, kleding, persoonlijke verzorging, gezondheidszorg en onderwijs. Maar het betekent ook dat er weinig geld is voor ‘sociale participatie’ zoals het ontvangen van bezoek of op bezoek gaan, openbaar vervoer, vrije tijd (sport of hobby) en vakantie.

In Nederland ben je arm als je een inkomen hebt op of onder de lage inkomensgrens (zie hiernaast) en hier langere tijd van moet rondkomen zonder dat je de mogelijkheid hebt om spaargeld aan te boren.

Armoede komt in vele gradaties voor. Door het niet hebben van betaald werk, ten gevolge van echtscheidingen of faillissementen. Armoede leidt tot spanningen, gevoelens van onmacht en falen. Het zijn gevoelens die mensen irriteren, boos en wantrouwig maken. Prima voedingsbodems zijn het voor verwaarlozing en geweld. Niet, omdat mensen daarvoor kiezen, maar omdat ze geen andere uitweg of uitlaatklep meer hebben.

Natuurlijk zijn uitingen van verwaarlozing en geweld niet goed te praten. Begrijpen kan ik ze wel. Voor mensen die verstoken zijn van het meedoen aan een school of werk gerelateerd, sociaal maatschappelijk leven met, is de dreiging voor sociaal isolement of uitsluiting groot. Een samenleving die deze noden niet ziet, mag niet verwachten dat deze mensen nu en later respect tonen voor die samenleving.

Sociaal isolement en uitsluiting is daarmee niet alleen de grootste bron van heel veel kwaad, ergernis en zorg. Het is ook de knop waaraan wij kunnen draaien om de oorzaak weg te nemen. Mee mogen doen en integreren zijn basisvoorwaarden in het creëren van een samenleving, waarbinnen men elkaar respecteert. Met meedoen, maak je sociale contacten, leer je hoe met elkaar om te gaan, wat voor een ander over te hebben, hoe te winnen en te verliezen. Mensen die zulke dingen niet leren of kunnen, komen ernstig tekort. Met ontwrichtende gevolgen voor onze samenleving. Omdat het niet zonder gevolgen voor de toekomst blijft.

Juist daarom moeten wij aandacht geven aan de echte oorzaak van veel problemen waaraan wij wel aandacht besteden. Waar omheen een hele economische zorgindustrie is ontstaan. Het is tijd dat wij dat doen wat werkelijk werkt: aandacht geven aan mensen die buitenspel (dreigen te) staan. Hun veerkracht door aanspreken van eigen kwaliteiten, zelfvertrouwen en zelfbewustzijn en het stimuleren van maatschappelijke participatie. De eerste stap?

Het actief opzoeken van mensen in hun eigen leefomgeving (ook zorgmijders en zorgmissers) en hen uit hun sociale of financiële isolement helpen. Zoals de gemeente Zaanstad dat doet bijvoorbeeld. Daar maken zij door middel van muziek het onderwerp armoede bespreekbaar onder jongeren. Zij zetten de Zaanse band Skere Heren in om opgroeien in armoede uit de taboesfeer te halen, door optredens te geven en informatiebijeenkomsten te combineren met muziek. De manier waarop Skere Heren ‘skeer zijn’ (armoedig zijn) bespreekbaar maakt in rapteksten, maakt iets los bij de mensen waardoor zij minder schaamte voelen om over het onderwerp te praten.

Natuurlijk, wij kunnen ook niets doen. Maar niets doen is voor mij geen optie. Gewoon, omdat ik weet wat het oplevert, als je weet dat je meedoet en meetelt!

Galerij

De geranium heeft zijn tijd gehad…

geranium2.png

  • Zullen wij weer eens naar de mensen zelf kijken?

Geraniums worden geassocieerd met alles wat burgerlijk is. Van Dale (2005) vermeldt naast achter de geraniums zitten de vergelijkbare uitdrukkingen ‘achter de kachel blijven (‘thuisblijven’, vaak met ongunstige bijklank) en ‘achter de (toon)bank raken’, liggen (‘vergeten worden, niet meer in tel zijn, geminacht worden’). Op de een of andere manier wordt ouder worden of ouder zijn geassocieerd met ‘niet mee meedoen’, uitgeteld zijn’. Ik weet inmiddels beter.

De 65 plussers van nu staan volop in het leven, zijn gezonder en grotendeels meegegroeid met het digitale tijdperk. Zij voelen zich bij lange na niet oud, uitgeteld of wat dies meer zij. Dat is ook wat ik jaarlijks ervaar als ik naar mijn – min of meer vaste – vakantiestek in Frankrijk (Des Arcades, St. Pantaléon) reis. Daar waar ik samen met mijn vrouw  en vrienden graag vertoef, zijn wij (nog) de jongere generatie. Verhoudingsgewijs dan. De gemiddelde leeftijd van de campinggasten ligt daar eerder boven dan onder de zeventig. Al kun je dat aan hun activiteiten – van wandelen, en fietsen tot hardlopen – niet aflezen. Neem Greet. Volgend jaar wordt zij zeventig. Maar wie haar meemaakt ziet eerder een pittige tante van een jaar of vijftig dan een oma van (bijna) zeventig.

Greet kwam vorig jaar (2015) min of meer toevallig aanwaaien op de camping. Deze was op dat moment alles, behalve seizoensklaar. De voorgenomen verkoop ketste op het laatste moment – het seizoen was eigenlijk al begonnen – af. De van oorsprong Nederlandse eigenaar – was op dat moment al terug in Nederland en moest hals over kop terug, de camping op orde brengen en runnen. Makkelijk gezegd, maar zonder de gebruikelijke jaarlijkse seizoen krachten geen eenvoudige opgave. Toch lukte het hem om binnen 10 dagen de hele camping weer als vanouds te laten draaien. Dankzij de nodige ‘ouderen van dagen’ en Greet in het bijzonder. Als een witte tornado veegde en poetste zij de toiletgebouwen, stacaravans en tenten. En, zo besloot Greet, omdat zij de verdere vakantie toch geen vastomlijnde plannen had: ze zou blijven. Om hand- en poetsdiensten te verlenen. Ik overdrijf niet als ik zeg dat de camping er sedertdien schoner bij stond dan ooit eerder.

Dit jaar is Greet opnieuw present. Trots als een pauw is zij inmiddels uitgegroeid de ongekroonde koningen van het campinghuishouden. Samen met ‘opa’ Jos bestiert zij de facilitaire diensten; tot en met het dagelijks ophalen van het vuilnis toe. En wie haar ziet rondstruinen weet een ding zeker: de geraniums hebben wat Greet betreft hun tijd gehad. Want Greet telt en doen nog van harte mee.

Het  beleid  van  de  zorg  en  de  overheid,  vastgesteld  in  de  Wet  maatschappelijke  ondersteuning  (Wmo),  is  er  op  gericht  dat  iedereen  kan meedoen in de maatschappij. In de praktijk van alle dag blijkt dat nog niet zo makkelijk te realiseren. De idealen die de zorgsector en de overheid voor ogen hebben, sluiten lang niet altijd aan bij de idealen, de mogelijkheden en de ervaringen van mensen om wie het draait. Ik stel mij regelmatig de vraag van wie het ideaal is dat we nastreven. Te vaak  blijken de  idealen  of productie van  de  organisatie  en van professionals leidend. Individuele verhalen, mogelijkheden en behoeften van mensen verdwijnen daarbij vaak naar de achtergrond. Zoals bij Joop (83) en Mien (85) bijvoorbeeld.

Ik leerde Mientje en Joop zo’n acht jaar terug kennen. Op de eerder bedoelde camping in Frankrijk, ja. Vorig jaar, zo bleek dit voorjaar, was hun laatste jaar dat ze naar Frankrijk konden afreizen. Ziekte – volgens de artsen niet meer te behandelen – van Joop houdt hen nu thuis. Met Mien en Joop gaat het – gegeven de omstandigheden – op dit moment best. Mocht ik met eigen ogen aanschouwen toen ik hen net voor mijn vakantie nog even bezocht.

Vanwege de ziekte van Joop werd hen – met de beste bedoelingen – hulp in het huishouden aangeboden. “Maar,” zeggen beiden, “dat hebben wij helemaal niet nodig. We moeten helemaal geen vreemde over de vloer.”  Waar Mien en Joop wel behoefte aan hebben? Aan vrienden en bekenden die af en toe eens langskomen. Hen een luisterend oor bieden. Die hun verhalen delen. Maar daarin voorziet ons door productie en ‘winst’ gebaseerde zorgstelsel nu net niet!

Begrijpt u mij goed: De verzorgingsstaat als zodanig wordt door mij niet ter discussie gesteld. Die vind ik – net als velen – nog steeds heel belangrijk. Maar de kracht daarvan is ook haar achilleshiel: wij willen (te) graag zorgen voor de ander in plaats van zorgen dat de ander kan meedoen en meetellen. Zorg wordt al snel een vorm van verregaand paternalisme. De ironie is dat een deel van de zorg die wij organiseren daardoor precies veroorzaakt  wat ze beoogt te bestrijden: afhankelijkheid en uitsluiting.

Het huidig adagium voor ons zorgstelsel predikt ‘eigen kracht’. Zelfredzaamheid, eigen regie en eigen verantwoordelijkheid zijn daarbij verheven tot normen waaraan iedereen in principe en naar vermogen moet willen voldoen.

Dat dit denken inmiddels populair is (in de zin van gewoon), wil nog niet zeggen dat het daarmee werkelijkheid is. Integendeel; ben ik geneigd te zeggen.

Ik ben niet tegen zelfredzaamheid en eigen regie of participatie. Dat mag uit het voorgaande duidelijk zijn geworden. Wel zet ik vraagtekens bij de manier waarop deze begrippen worden gebruikt. De verzorgingsstaat is – net als haar tegenhanger – de participatiesamenleving – een systeem dat mensen dwangmatig ontregelt. Niet door het beroep op zelfredzaamheid en eigen regie, maar door het ritueel waarmee dit beroep op ons wordt gedaan. Zij missen de menselijke maat van betrokkenheid en geluk. Het antwoord daarop is mensen laten ervaren dat zij meetellen en meedoen. Op basis van hun eigen mogelijkheden en beperkingen.

Galerij

Meedoen is meetellen

meedoen.jpg

  • Meedoen

Alle mensen zijn verschillend, maar met elkaar vormen we één samenleving. Het is belangrijk dat kinderen al op school leren dat iedereen anders is. En dat je van elkaar kunt leren. Want dat legt de basis voor een gezamenlijke toekomst.

Deze film over geïntegreerd onderwijs is een initiatief van LECSO, de PO-Raad, de VO-raad.

De volgende organisaties ondersteunen dit initiatief: VNG, CNV, Ouders & Onderwijs, MEE, Ieder(in), GGD GHOR, Fvov, Min OCW, Min VWS, NJI, BOSK, SBOwerkverband, Gewoon Speciaal, Siméa, Bartimeus, Visio, Autismenetwerken in de regio’s Zuid-Holland Zuid, Groningen, Friesland, Gooi en Vechtstreek, Overijssel.

Galerij

Hé dooie…

Voor de ogen van haar klasgenoten heeft een vijftienjarige scholiere uit Staphorst dinsdag een einde aan haar leven gemaakt. Op weg van huis naar school sprong zij bij een spoorwegovergang voor de trein vlak voor de school zou beginnen. Dit bericht schrok mij – zoals velen – deze week op.

Het bericht bracht en brengt mij even stevig van slag. Omdat het bij mij appelleerde aan eenzelfde gebeurtenis, zo’n 43 jaar terug. Als brugklasser – ik bezocht dat jaar de scholengemeenschap Nebo-Mariënbosch te Nijmegen – was ik ooggetuige van eenzelfde noodsprong van een klasgenootje. Wij fietsten na schooltijd met een groepje van 5 klasgenoten van school via d’Almarasweg richting huis. Die weg kruiste met een spoorbaan. De spoorwegovergang sloot juist toen wij kwamen aanrijden. En terwijl wij rustig voor de spoorbomen stonden te wachten, stapte mijn klasgenootje rustig van zijn fiets en liep vlak voor onze ogen en de aanstormende trein het spoor op.

Het waarom van zijn doen is mij nooit helemaal duidelijk geworden. Destijds werd gezegd dat de oorzaak lag in een slecht rapport. En ouders die dat niet zouden pruimen. Nu, zoveel jaren later, realiseer ik mij dat hij destijds ook wel geplaagd of gepest werd met zijn prestatiedrang.

De sedert afgelopen dinsdag naar aanleiding van dit voorval – voor de zoveelste keer – oplaaiende discussie over de impact van pesten op een kinderleven riep ook andere herinneringen op. Als jong jochie vond ik het verschrikkelijk wanneer ik door straat-, buurt- en klasgenootjes werd aangeroepen met “hé dooie”. De wijze waarop dat gebeurde gaf mij een sterk gevoel van schaamte voor mijn naam. En een gevoel van vernedering. Ik wilde dan het liefst stilletjes wegkruipen of verdwijnen.

Het grappige is dat onze zoon, door zijn vrienden ook regelmatig aangeroepen met hetzelfde “hé dooie’’ dit juist meer als een geuzennaam lijkt te beschouwen. En onze kleindochter verklaarde op de 21ste september – toen onze zoon officieel in het huwelijk trad met haar moeder – vol trots ‘dat mama nu ook (eindelijk) Doodkorte mag heten’. Wat ik maar zeggen wil: het is vaak ook een combinatie van meerdere factoren: de toon van de muziek, de omstandigheid, de persoonskenmerken van het individu, enzovoort.

Er gaan – zo blijkt uit onderzoek – zeker zo’n vijfduizend kinderen niet meer naar school omdat ze daar zo gepest worden. De angst voor afwijzing maakt dat ze uit angst thuisblijven en geen basis- of voortgezet onderwijs meer volgen. Dat zijn rampzalige en schokkende cijfers.

Volgens Kinderombudsman Marc Dullaert is het tijd: er moet nu écht werk worden gemaakt van een aanpak van pesten. “Na elk incident laait de maatschappelijke discussie over pesten weer op, om na een paar weken weer stil te vallen”, aldus Dullaert.

In het Kinderrechtenverdrag staat dat alle kinderen recht hebben op een veilige omgeving en dat ze moeten worden beschermd tegen discriminatie, dus ook tegen pesten. Dullaert wil daarom in gesprek gaan met kinderen, onderwijsorganisaties en pestdeskundigen om de problematiek van pesten in Nederlandse scholen aan te pakken. Volgens anderen dient elke school in Nederland voorzien te zijn van een pestprotocol, iets waar de onderwijsinspectie op toeziet.

Ik juich de aandacht voor pesten en pesters toe. Het pestprotocol echter wijs ik af. Met de Kinderombudsman vraag ik mij af of deze protocollen concreet genoeg zijn om een veilige omgeving voor kinderen en jongeren te bieden. Net zoals het toezicht daarop van de Inspectie. Protocollen kunnen werken als schaamlap bij gebrek aan persoonlijke moed. We hebben toch een plan/protocol?

Wezenlijker vind ik dat wij volwassenen ons meer bewust zijn van ons voorbeeldgedrag. Ouders, leerkrachten, werkgevers en collega’s alsook politici bezondigen zich met grote regelmaat aan pestgedrag. Ga maar eens op voetvalvelden luisteren naar wat de ouders de tegenstanders van hun kinderen toewensen. Hoor eens wat ouders tegen leerkrachten – vaak waar alle leerlingen bij aanwezig zijn – zeggen wanneer hen iets dwarszit. Verwonder je over de manieren van omgang van sommige personeelsleden met elkaar. En maak eens kennis met het ‘hekcircuit’: ouders die aan het hek roddelen over leerkrachten, collega’s op het werk die over elkaar kletsen, etc. Aan het hek, op de werkvloer en in de politieke arena worden velen, vaak zonder zich te kunnen verdedigen, ‘afgemaakt’. En ook de media – ja, zij doen het net zo hard, en met nog meer impact – maken zich er schuldig aan. De vernedering van het moeten aftreden, een strafrechtelijk onderzoek of een persoonlijk faillissement: we wrijven het er graag, hard en langdurig in. En ja, ook het iemand publiekelijk molesteren – met woorden of daden – kan als een ernstige vorm van vernedering worden gezien. Met – zo leerden andere (recente) voorvallen ons – soms een dodelijke afloop.

Pesten gaat over de angst van het niet mogen meedoen. Over het gevoel van niet meetellen. En iedereen wil graag meetellen, gezien worden, meedoen en serieus genomen worden. En aan het gevoel van meetellen en meedoen kunnen wij als volwassenen veel doen. Het begint met verschillen te accepteren, te respecteren en te omarmen. Accepteren is iemand nemen zoals hij is. Respect betekent oorspronkelijk ‘omzien naar’, en geeft aan dat iemand rekening houdt met een ander persoon etc. Voor veel mensen is respect een basishouding, een manier om mensen tegemoet te treden. Maar in alle gevallen geldt dat accepteren, respecteren en omarmen werkwoorden zijn. En werken doe je niet door op de tribune zitting te nemen, maar door in actie te komen. Dus, mag ik u uitnodigen samen met mij van de tribune af te komen en het speelveld te betreden?

1 De familienaam Doodkorte is afkomstig van een boerderij (kotte) welke de naam “Doetkotte” droeg, letterlijk dus “dode boerderij”. De boerderij was gelegen aan de Doetkottenweg in Gronau/Epe in het “amt Horstmar” behorende bij het Grafshaft Steinfurt en was eigendom van de graaf van Steinfurt.