Zien is meer dan kijken

• Vernieuwen is leren van het verleden voor een betere toekomst

van kijken naar zien

“Zien is meer dan kijken alleen!” Net zo als “luisteren meer is dan horen alleen”. Aan deze tegeltjeswijsheden moest ik de afgelopen week bij herhaling stilstaan. Ik vind het een uitdaging om te kijken naar alledaagse en ongewoon gewone dingen. De schoonheid daarvan te ontdekken en vast te houden. Ook bij het lopende proces van de vernieuwingen binnen het sociaal domein.

De aanleiding voor die vernieuwing van het sociaal domein is tweeledig. Ten eerste moet er door de vergrijzing, bezuinigingen en decentralisaties meer gedaan worden met minder middelen. Ten tweede vindt er een verschuiving plaats van een verzorgingsstaat naar een participatiestaat, omdat men veronderstelt dat inwoners zelf publieke taken beter kunnen realiseren dan de overheid of de markt.

De vernieuwing van het sociaal domein gaat zodoende in de kern om het realiseren van een effectiever en efficiënter sociaal domein. Dit brengt ook een herpositionering van de belangrijkste spelers met zich:
• Van de inwoners wordt verwacht dat ze bij het oplossen van problemen meer uit gaan van de eigen kracht en het eigen netwerk en zich in de samenleving actiever opstellen als vrijwilliger.
• Professionals moeten inwoners ondersteunen in het versterken van de eigen kracht en het bij elkaar brengen van het informele netwerk; alleen als het niet anders kan voeren zij zelf nog de taken uit.
• De overheid (in het bijzonder de gemeente) moet zich beperken tot het stellen van kaders voor, het faciliteren van en toezicht houden op inwoners en professionals en gaat zich daarnaast ook zelf effectiever en efficiënter organiseren.

Ik ben een groot voorstander van deze doorontwikkeling van en binnen ons sociaal domein. Het zou mooi zijn als oude waarden en het goede van het verleden en heden ingezet kunnen worden voor de ontwikkeling naar de toekomst. Tegelijkertijd stel ik vast dat spreken over die veranderingen – onbedoeld – ook iets kan hebben van ‘wat er nu gebeurt, dat deugt van geen kanten’. Dat is niet alleen niet waar, het doet ook geen recht aan al die mensen die al jarenlang en dag in dag uit – met grotere of kleinere stapjes – druk doende zijn met de zoektocht van voortdurende verbetering.

Ook de suggestie van een verdwijnende verzorgingsstaat is m.i. niet terecht. We lopen niet tegen de grenzen van de verzorgingsstaat aan, maar tegen de grenzen van de financiering daarvan. Dát moet dus anders. De verzorgingsstaat zal zich verder ontwikkelen in onze samenleving. Daarbij heeft niet alleen de overheid, maar hebben ook de inwoners weer meer een eigen verantwoordelijkheid. En dat zal niet zonder verdergaande veranderingen gaan.

Het werken aan een duurzaam vitale samenleving is echter niet iets van vandaag of gisteren. De werkelijkheid is meervoudig, veelkleurig en gelaagd. Ik kan niet ontkennen dat ook ikzelf bij tijd en wijle te betrappen ben op het uitspreken van goed bedoelde verwachtingen die geen recht doen aan de dagelijkse werkpraktijk van menig inwoner, professional of bestuurder.

De voortdurende roep om verandering en vernieuwing dreigt de echte vernieuwingskracht – leren van het verleden voor een betere toekomst – hoe welgemeend ook, om zeep te helpen. Concentratie op kostenbesparing en efficiëntie zal ons ongetwijfeld helpen de economische luwte van deze tijd te doorstaan. Maar of kostenbesparing en (meer) efficiëntie ons ook op langere termijn zal verzekeren van een volhoudbare zorg voor elkaar? Concepten, ideeën en veranderingen van stelsels zijn allemaal prachtig, maar of ze – gemeten aan de duurzame waarde voor de mensen – ook allemaal even nuttig zijn?

Een les die we uit de geschiedenis kunnen halen is dat bevliegingen alleen maar dat zijn: bevliegingen. Ze komen en gaan. Meelopen met de massa is niet de weg naar duurzaam succes. Echte vernieuwers drentelen kalmpjes om de bevliegingen heen, leren ervan, nemen de geschikte vernieuwingen over, zijn naarstig bezig om de mogelijkheden te grijpen die opengelaten worden door diegenen die op de trein gesprongen zijn, en trachten in alle stilte de volgende bevlieging te definiëren. Netwerken, dialoog en uitwisseling van kennis maken allemaal deel uit van dat proces.

Samenhangend daarmee is er ook de vaststelling dat duurzaam – en dus succesvol – vernieuwen belemmert wordt door overdreven bureaucratie, strikt afgelijnde taken en verantwoordelijkheden en het opmaken en invoeren van grote hoeveelheden regels en procedures. Die werken niet enkel de invoering van nieuwe ontwikkelingen en diensten tegen, maar ook de veranderingen die nodig zijn om daar voordeel uit te slepen. In een zich vernieuwend sociaal domein wordt mislukking niet alleen aanvaard, maar moet een gebrek aan mislukkingen beschouwd worden als een gebrek aan initiatief. In de wetenschap dat deze houding tegenwoordig sterk belemmerd wordt door het ‘in control’ gedrag van overheden en controle-instituutjes.

De vernieuwing van ons sociaal domein kan en mag niet gevat worden in een ‘sound bite’ of ‘voorschriften’. Zij vraagt om een open oog. Een ‘oog’ dat niet alleen kijkt, maar vooral ook ziet. De beweging ziet die eigenlijk al veel langere gaande is. Die niet het gevolg is van de vernieuwing van het sociaal domein, maar veel eerder de oorzaak daarvan.

Feitelijk zijn het de concepten uit de jaren negentig die nu tot wasdom komen. Her- en erkenning van dat succes is misschien wel de krachtigste ondersteunende gedraging daarvoor. Want innoveren blijft nodig. Ook morgen en alle dagen daarna.

De beste en volhoudbare vernieuwing van ons sociaal domein is zo bezien gebaat bij meer begrip van en voor de bestaande werkpraktijk. Bij vaardigheden om daarmee te werken en het nieuwe van daaruit te begrijpen. Dat vraagt eerder een goed zicht op het kleine initiatief of gebaar dan een goede kijk de grote maar geforceerde vernieuwing. De ‘grote beweging’ die wij ons wensen binnen het sociaal domein komt niet voort uit de stelseldenkers, maar komt van oorspronkelijke mensen. Mensen die ‘fris of dwars durven kijken’ naar wat zij (menen te) zien. Want wat we (moeten) zien is niet altijd hetzelfde als dat waar we naar (denken te) kijken.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s