Spreken met gespleten tong

Het Rijk spreekt met gespleten tong. Zij predikt decentralisatie en eigen kracht, maar doet aan centralisatie en beheersing. Als we nivelleringsdiscussies over zorgpremies en inkomensverdeling even laten voor wat ze zijn, zien we dat er in de plannen van Rutte en Samson nog veel meer weeffouten zitten.

De overheid decentraliseert. Een wezenlijk element daarbij is dat gemeenten veel beleidsvrijheid hebben om de uitvoering zelf vorm te geven. De logica van de decentralisatie en het principe van eigen kracht vraagt erom dat, wanneer de overheid taken in medebewind geeft aan lagere overheden, er ook ruimte ontstaat voor individuele verschillen. Aansluiten op de eigen kracht van mensen en gemeenten brengt immers met zich dat de uitvoering per gemeente en individu sterk kan verschillen.

Het centrale beleid vormt daarbij het beleidskader waarbinnen gemeenten moeten blijven, maar fungeert niet meer als het uitvoeringskader. Simpelweg, omdat de prioriteiten, kansen en bedreigingen plaatselijk en per individu kunnen afwijken van de landelijke dan wel het gemiddelde. In feite is er bij eigen kracht sprake van unieke dossiers. Kortom, overheidsdecentralisatie brengt met zich mee dat er – bij de vormgeving van ondersteuning – gebroken wordt met het gelijkheidsbeginsel. Het gelijkheidsbeginsel beperkt zich – in geval er behoefte of noodzaak aan ondersteuning blijkt – tot het gelijke recht op een op de eigen kracht ‘bijspringende’ dan wel ‘meelopende’ overheid. De aard, vorm en intensiteit van het ‘bijspringen’ of ‘meelopen’ mag c.q. moet vervolgens verschillen.

In veel – zo niet alle – gemeenten in Nederland wordt als gevolg van de aan de decentralisaties verbonden nieuwe ontwikkelingsruimte – een omslag van domein- (onderwijs, welzijn, zorg, arbeid, etc.) gebonden ondersteuning naar een meer gebieds- en persoonsgerichte ondersteuning.

Het rijk heeft kennelijk grote moeite met deze dynamiek. Dit moet ik – node – afleiden uit de sterk centralistische en beheersende stijl die is terug te vinden in de (concept) wet- en regelgeving die de decentralisaties moet gaan kaderen. Kennelijk bestaat de vrees dat de decentralisatie de eenheid van beleid ondergraaft. De realiteit is echter, dat het daaraan vasthouden in toenemende mate de ineffectiviteit en onbetaalbaarheid daarvan zal bewerkstelligen.

Eigen kracht vraagt om ruimte voor verschillen. Decentrale vrijheid om daaraan vorm te geven vraagt om een combinatie van heldere centrale kaders en een daarop gebaseerd toezicht. Een focus dus op het bepalen ‘wat’ er gerealiseerd moet worden, en ‘dat’ het gerealiseerd wordt. Het ‘hoe’ is aan de individuele gemeenten en hun inwoners.

Het streven naar decentralisatie wordt, blijkens het regeerakkoord, door het huidige kabinet met de mond en de geschreven letter – nog wel beleden: de ‘taken van het bestuur worden op een zo dicht mogelijk bij de burger gelegen niveau gelegd’ en ‘het aantal ambtenaren bij alle bestuurslagen wordt verminderd, onder meer door decentralisatie en taakverschuiving richting provincies en gemeenten.’ Tegelijkertijd meent het kabinet kennelijk dat in kleinere gemeenten het bestuur te dicht bij de burger staat. Immers, in hetzelfde kabinetsakkoord blijkt opgenomen dat het rijk er op inzet om de decentralisaties alleen nog voor 100.000+ gemeenten te laten gelden. Het nieuwe kabinet geeft daarmee een vreemde invulling aan het door haarzelf gepredikte principe van eigen kracht. Niet langer krijgen gemeenten van Schiermonnikoog tot Amsterdam dezelfde taken. Sommige taken kunnen alleen worden uitgevoerd door gemeenten met minstens 100.000 inwoners.

De voorstanders van deze inzet proberen deze keuze te verdedigen met de opmerkingen dat ‘dit de druk op kleine gemeenten om op alle vlakken te presteren verlaagt’. Je krijgt dan in feite twee soorten gemeenten: Grote gemeenten die een compleet takenpakket uitvoeren en kleine gemeenten in het landelijk gebied. Probeer dit principe is toe te passen op grotere en kleinere gezinnen…

Voor mij is de kabinetsinzet een ongehoord drukmiddel op meer en grootschaliger herindelingen. Als kleine of middelgrote gemeenten een volledig takenpakket willen uitvoeren, zullen ze moeten zorgen voor schaalvergroting. En daarmee slopen zij nu juist dat wat nodig is om het principe van eigen kracht tot volle wasdom te laten komen: nabijheid en herkenbaarheid. Deze principes laten zich nu eenmaal beter vorm geven in kleinschalige dan grootschalige omgevingen. In het regeerakkoord lijkt die les vergeten.

Een meer evenwichtige verdeling van de ondersteuning van burgers – klein en groot, jong en oud – bereik je niet door nivellering van en in de bestuurskracht, maar door exploratie van de verschillen. Deze vorm van bestuurlijke nivellering leidt af van de werkelijke inzet. Iedereen moet naar vermogen bijdragen. Om dat te bereiken moet je de mensen kennen en (h)erkennen. Dat vraagt om een daarop afgestemde schaal van organiseren. En het op passende wijze ondersteunen van hen die het slechtst af zijn.

Niet grootschaligheid, maar kleinschaligheid is daarvoor de best denkbare motor. Van energievoorziening tot verzekering, alles wordt kleinschalig en lokaal. We transformeren burgers daarbij van consument naar producent. Zo ook ontstaat bewustwording van eigenaarschap. De stap van eigenaarschap naar klinkende prestaties op basis van creatieve en innovatieve ideeën om dromen te laten uitkomen is én voor elk individu waardevol én – naar mijn stellige overtuiging – levensreddend voor onze economie.

Het is te hopen dat het kabinet dit gaat inzien en de – vanuit een zucht naar beheersing en nivellering ingegeven – begrenzers loslaat. Waardoor de uitkomst van de decentralisaties meer wordt dan de som der delen. Daarmee kunnen zij gemeenten inspireren en stimuleren om er uit te halen wat er in zit.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s